Ο Εφιάλτης της Περσεφόνης

Σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο η θεά Δήμητρα έφτασε στην Ελευσίνα, μεταμφιεσμένη σε γριά. Εκεί αναζητούσε τη Περσεφόνη που έκλεψε ο Πλούτων. Φτάνοντας στην Ελευσίνα απαρηγόρητη κάθισε να ξεκουραστεί στην περίφημη αγέλαστη πέτρα. Φιλοξενεία της πρόσφεραν οι κόρες του βασιλιά Κελέου. Η θεά ευχαριστημένη από τη φιλοξενία ανέλαβε τη διατροφή του Δημοφώντα, γιου του Κελέου. Κατά τον μύθο τον άλειφε με αμβροσία και τη νύχτα τον έβαζε πάνω στη φωτιά για να εξασφαλίσει την αθανασία. Η μητέρα του παιδιού όταν κάποια νύχτα είδε το περιστατικό ζήτησε από την Δήμητρα να αφήσει τον Δημοφώντα και να φύγει. Η θεά τότε αποκάλυψε την ταυτότητά της και διέταξε τον Κέλεο να της χτίσει ναό κάτω από την πόλη. Αλλά και το τείχος σε ύψωμα πάνω από το Καλλίχορο Φρέαρ που πρωτοστάθηκε.
Ο αρχαιολογικός χώρος Ελευσίνας

Ο αρχαιολογικός χώρος Ελευσίνας

Οργισμένη η θεά με θεούς και ανθρώπους κλείστηκε στο ναό αυτό και προκάλεσε ξηρασία και λιμό στη γη. Μέχρι που πέτυχε την επιστροφή και παραμονή της κόρης της Περσεφόνης για έξι μήνες το χρόνο στον επάνω κόσμο. Χαρούμενη η Δήμητρα ξαναδίνει την ευφορία στη γη. Διδάσκει δε στους Ελευσίνιους τα σεμνά όργια για την ηθική εξύψωση και την καλλιέργεια της γης για υλική τους ευημερία.

Η λατρεία της Δήμητρας διαφέρει από τις άλλες θρησκευτικές τελετές. Επειδή προϋποθέτει την επιλογή και την κατήχηση των πιστών που με όρκο τους θα κρατούσαν μυστικά τα όσα είδαν, άκουσαν και διδάχτηκαν. Για την απόλυτη αυτή μυστικότητα η λατρεία ονομάστηκε «Ελευσίνια Μυστήρια». Φυσικά τα όσα διασώθηκαν σήμερα αφορούν μόνο τις εξωτερικές και φανερές πράξεις της γιορτής.
Αρχικά η λατρεία ήταν οικογενειακή και τοπική. Με την αιγίδα των Αθηνών έγινε πανελλήνια και αργότερα στους ελληνιστικούς χρόνους παγκόσμια. Πιθανόν την εποχή του Πεισιστράτου τα Ελευσίνια καθιερώθηκαν ως επίσημη λατρεία που γίνονταν δυο φορές το χρόνο.
Ελευσίνα 141Με την Άγρα στον Ιλισό που γίνονταν την Άνοιξη, οι πιστοί προετοιμάζονταν για το πρώτο στάδιο μύησης. Οι μυημένοι συμμετείχαν στις γιορτές της Δήμητρας που διαρκούσαν εννέα μέρες κάθε Σεπτέμβρη. Την πρώτη μέρα των Ελευσίνιων οι πιστοί θυσίαζαν στους βωμούς και στην εσχάρα, στην αυλή του ιερού. Έπειτα σχηματίζονταν πομπή με επικεφαλής την ιέρεια της θεάς που κρατούσε μέσα σε κιβώτιο τα ιερά σύμβολα και τα μετέφερε μέσω της Ιεράς Οδού στην Αρχαία Αγορά κάτω από την Ακρόπολη. Στην συνέχεια ο ιεροκήρυκας έκανε τη πρόρρηση για την έναρξη της γιορτής στην Ποικίλη Στοά. Από αυτήν αποκλείονταν οι ένοχοι φόνου, οι ιερόσυλοι και όσοι δεν μιλούσαν ελληνικά. Στις 16 του μηνός στη θάλασσα του Φαλήρου γίνονταν η τελετή καθαρισμού των πιστών με θυσία χοιριδίων. Οι μεγάλες προσωπικότητες της εποχής μπορούσαν να αρχίσουν τη μύηση στα μυστήρια στις 18 του μηνός, σε ανάμνηση του Ασκληπιού που έφτασε καθυστερημένος στα Μυστήρια. Το άρμα του θεού Ιάκχου με την πομπή των πιστών στις 19 του μηνός ξεκινούσε πάλι από την Αγορά μέσω της Ιεράς Οδού για την Ελευσίνα. Οι πεζοπόροι σε ορισμένα σημεία της οδού προσέφεραν θυσίες και έψαλλαν ύμνους. Στην εξωτερική αυλή του ιερού στην Ελευσίνα οι ιερείς υποδέχονταν την πομπή και τελούνταν ολονύκτιοι χοροί προς τιμήν της θεάς.
Στις επόμενες δύο μέρες ακολουθούσε το δεύτερο στάδιο μύησης. Το περιεχόμενο της μύησης αυτής είναι άγνωστο. Γνωρίζουμε μόνο ότι μέσα στο Τελεστήριο γίνονταν δρώμενα και ακούγονταν κάποιες μυστικές φράσεις (τα «λεγόμενα»). Την τελευταία μέρα μπορούσαν να συμμετέχουν μόνο όσοι είχαν μυηθεί πριν από ένα χρόνο στα μυστήρια. Κατά την εποπτεία ο ιεροφάντης έδειχνε στους μύστες ως το μεγαλύτερο μυστήριο «στάχυ θερισμένο αμίλητα». Την 22η μέρα οι μύστες έκαναν σπονδές στους νεκρούς με ειδικά αγγεία, τις πλημοχόες που περιείχαν υγρό για τις προσφορές.
Ελευσίνα 139Στα ελληνιστικά χρόνια εγκαταστάθηκε στο ιερό μακεδονική φρουρά. Το τυπικό μύησης άλλαξε για να μυηθεί στα Ελευσίνια, μέσα σε μια μόνο μέρα, ο Δημήτριος Πολιορκητής. Ο Μάρκος Αυρήλιος δίνει την τελευταία ακμή στα κτίρια του ελευσίνιου ιερού με μνημειώδη οικοδομήματα: θριαμβευτικές αψίδες και προπύλαια. Τότε το προνόμιο μύησης επεκτάθηκε σε όλους τους υπηκόους της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
Με το διάταγμα του Θεοδοσίου τα μυστήρια της Δήμητρας άρχισαν να παρακμάζουν. Η επιβολή και των Βησιγότθων στη συνέχεια μετέβαλε το ιερό σε ερείπια. Η νέα θρησκεία φέρνει έναν χριστιανικό ναό για την λατρεία της Θεοτόκου πάνω από το αρχαίο Τελεστήριο της Δήμητρας.
Για πολλά χρόνια το ιερό της Ελευσίνας παρέμενε στην τύχη τους. Η μετατροπή του σε φρούριο κατά την ελληνική επανάσταση είχε προκαλέσει εκτεταμένες φθορές στον χώρο. Το 1882 άρχισαν οι πρώτες έρευνες στην Ελευσίνα από την Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία. Με τα πρώτα ευρήματα που έρχονται στο φως δημιουργείται το 1889 το Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελευσίνας σε σχέδια του Ιω. Μούση.
Παρά την κήρυξη ως αρχαιολογικού χώρου μεγάλου μέρους του ιερού της Ελευσίνας, η κρατική κωλυσιεργία δεν κατάφερε να σταματήσει την αθρόα αστικοποίηση της περιοχής. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ευρήματα και αρχαίες κατασκευές να καταστρέφονται, να χρησιμοποιούνται για την οικοδόμηση άλλων κτιρίων (όπως ο γειτονικός ναός του Αγ. Ζαχαρίου). Στην καλύτερη περίπτωση αρχαία κατάλοιπα  βρίσκονται ημι-καλυμμένα στα θεμέλια νεωτέρων κτιρίων. Από τη δεκαετία του `60 και μετά η περιοχή αλλάζει ραγδαία. Η ανάπτυξη αρχικά των διυλιστηρίων και μετά των ναυπηγείων και άλλων μεγάλων εργοστασίων σε κοντινή απόσταση μετατρέπει την Ελευσίνα σε μια ισχυρή εργατούπολη. Η θέση του λιμανιού ήταν αυτή που καθόρισε σημαντικά την βιομηχανική μεταμόρφωση της Ελευσίνας. Ακόμα και σήμερα το τελείωμα του Αρχαιολογικού Χώρου συναντιέται όχι με την θάλασσα αλλά με παλαιές βιομηχανίες και το  εργοστάσιο τσιμέντων που λειτουργεί ακόμα.
Στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου αντικρίζεις πίσω από τα προπύλαια τις μεγάλες υψικαμίνους των εργοστασίων. Ο μόνος πνεύμονας πρασίνου για την Ελευσίνα συνεχίζει να φιλοξενεί ακόμα μερικά από τα κυριότερα ειδή αγριολούλουδων της αττικής γης. Η Δήμητρα φαίνεται πως ακόμα βάζει το χέρι της. Αν και η πλάτη του αγάλματός της αντικρίζει το λιμάνι με τα μεγάλα πλοία.
Την κατάσταση την σύγχρονης Ελευσίνας με την άθλια βιομηχανοποίηση και τη ποιοτική υποβάθμιση του 
παρελθόντος ήταν που άγγιξαν Νίκο Γκάτσο και το Μάνο Χατζιδάκι. 
Στο τραγούδι τους «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης» αντιδιαστέλλεται η εικόνα του χθες με την 
τραγικότητα του σήμερα.
 
Εκεί που φύτρωνε φλισκούνι κι άγρια μέντα
κι έβγαζε η γη το πρώτο της κυκλάμινο
τώρα χωριάτες παζαρεύουν τα τσιμέντα
και τα πουλιά πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο.
Κοιμήσου Περσεφόνη
στην αγκαλιά της γης
στου κόσμου το μπαλκόνι
ποτέ μην ξαναβγείς.

Εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες
ευλαβικά πριν μπουν στο θυσιαστήριο
τώρα πετάνε αποτσίγαρα οι τουρίστες
και το καινούργιο πάν` να δουν διυλιστήριο.

Εκεί που η θάλασσα γινόταν ευλογία
κι ήταν ευχή του κάμπου τα βελάσματα
τώρα καμιόνια κουβαλάν στα ναυπηγεία
άδεια κορμιά σιδερικά παιδιά κι ελάσματα
Advertisements

Σχόλια

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s